BOST MINUTUKO IKASTAROA: eraman / Fernando Pérez de Laborda / Joxan Artze

Estándar

Euskara hobetzen

Adi egon «eraman» aditzarekin, batzuetan neurriz kanpo erabiltzen baitugu.

  •     Informatika kontuak eramaten ditu Kultura Sailean.

  •     Informatika kontuez arduratzen da Kultura Sailean.

  •     Lankidearekin oso ondo eramaten naiz.

  •    Lankidearekin oso ondo konpontzen naiz.

 HABEko Ikasbiletik jasoa

*******

Artikulua

Nafarroako Izarbeibar eta Mañeruibarko zaharren hitzak ehizatzen aritu da Fernando Perez de Laborda filologoa. Ibar horietako euskara XX. mendean guztiz galdu bazen ere, euskarak bizirik jarraitzen du zahar horien erdal eleetan.

«Hablo torcido» diote gazteleraz zaharrek, oker hitz egiten dutela, alegia. Kalko gehiago daude?

Asko daude. En sitios está, lekutan dago; eran de venir, etortzekoak ziren; se caso a Obanos, Obanosera ezkondu zen; antes más, lehenago; cosido de gente, jendez josita; ha cogido sueño, loak hartu du; mañana en ocho, gaur zortzi… Euskarazko sintaxia da, eta horregatik haiek pentsatzen dute gaizki esaten dutela. Baina kalko semantikoak oso normalak dira. Beste hizkuntzetan ere gertatzen dira.

Artikulu osoa, HEMEN

*******

Joxan Artze

Joan den ostiralean hil zen Joxan Artze. Esteka honetan ikus dezakegu bere hitzekin egin diren abestien zerrenda bat.

Benito Lertxundik abestutako Txori ttikia dugu entzungai HEMEN.

Anuncios

BOST MINUTUKO IKASTAROA: Kriston ona da / Aldo Luis Novelli / Nextor Otaño

Estándar

Euskara hobetzenKriston ona da!

Kriston (Kristorenlagunartekoa dela dio Sarasolak Euskal Hiztegian. Erregistro horretan erabiltzea litzateke, beraz, normalena.

Orain arte, izenekin bakarrik erabili izan da:

 – Kriston (Kristoren) etxea, Kriston (Kristoren) kotxea…

Orain, aldiz, adjektibo zein adberbioen graduatzaile gisa ere erabiltzen da, batez ere gazteen artean. Beharbada, hizkuntzaren bilakaera naturaltzat hartu beharko genuke eta lagunarteko erregistroetan ontzat eman. Hala ere, hona hemen bestelako ordain batzuk:

– Kriston zatarra! 

– Ikaragarrizko zatarra!      – Oso zatarra         – Zatar-zatarra

Ahozko jarduna hobetzeko proposamenak liburutik jasoa.

http://badihardugu.eus/argitalpenak/euskara_hobetuz/ahozko_jarduna.pdf

*******

Pasartea

Hirugarren garagardoa ari nintzen edaten taberna ziztrin batean

gerturatu zenean hankak arrastaka…

–Emango dizkidazu txanpon batzuk, jauna?

–Zertarako nahi dituzu, lagun?

–Litro bat esne erosteko, seguru.

–Ados, baina esadazu, zer egiten duzu bizitzan?

–Edan, eta zuk, jauna?

–Ni…poeta naiz…uste dut

–A, ez zaude oso ziur, ni ziur nago, mozkor bat naiz

–Ados, eta zer egiten du mozkor batek edan gabe dagoenean mundo gaizto hau hobetzeko?

–Begira, jauna, nik ez dakit oso ondo zein den mozkor egotearen eta ez egotearen aldea, baina gauza bat garbi daukat: edan gabekoek suntsitu zuten mundua

–Arrazoi duzu, lagun, zu zara poeta; tori billete hau, baina baldintza batekin: ez gastatu esnetan.

Aldo Luis Novelli

Maddi Galdakaho azokara etorri zen.

Estándar

Maddi neskatila Barakaldon bizi da. Abenduan etorri zitzaigun Galdakaora bere ipuina kontatzera:

“Larunbat batean, ohean gozo-gozo zegoela, amak esnatu egin zuen Maddi. Esnatu, Maddi, esnatu!. Gaur auzoko jaiak dira. Gosaldu eta gero kaleko giroa ikustera joango gara!…

Maddiren eskutik kalez kale joan gara, jaietan murgildurik, ipuin kontalaria eta musikariekin batera.

 

Zuztarluze, Nerbioi-Ibaizabal eskualdeko herri jakituria ezagutzeko jolasa. Olgau gura dozu?

Estándar

Zuztarluze proiektua 2012-2013 ikasturtean abiatu zan, Zuztarretatik Ahora egitasmoan baserriz baserri jasotako ondarea ikasleei transmititzeko asmoagaz abiatu be. Ordurik hona, Nerbioi-Ibaizabal bailarako Arakaldo, Arrankudiaga, Arrigorriaga, Basauri, Etxebarri, Galdakao, Orozko, Ugao-Miraballes eta Zaratamoko ikasleak bertoko euskaragaz jolasten dabilz.

Aupa!

Zuztarluze naz, nigaz olgau gura dozu? ausarta al zara? Adoretsua? Errronka barriak gustetan jatzuz? Hauxe dozu zurea!

Nigaz jolastu nahi baldin badozu egin klik ondorengo irudian. Jolas honen bitartez Nerbio-Ibaizabal eskualdeko herri-jakituria eta kultura  tradizinoa dozu olgetagai.

http://zuztarluze.com/zuztarluze2/

Probak:

KALEKUMEAK: Nerbio-Ibaizabal bailarako udalerrietako toponimoen ezagutza.

ZER DA BA?: Bailarako hiztegiaren lanketa, sinonimoen bitartez.

NI BIZI NAIZ BASERRIAN: Ondare etnografikoa ezagutzen, irudiz eta berbaz.

BERBALAPIKOA: Hiztegiaren lanketa, berbea eta esangura buztartuz.

EKINA BARAGARRIA DA: Errefrauen ordena eta zentzuna asmetan.

KANTUKE ETA KONTUKE: Bertsoekin jolasean.

BOST MINUTUKO IKASTAROA: -TEAREN ardura edo -TEKO ardura / Bernardo Atxaga / Banski

Estándar

Euskara hobetzen: -TEAREN ARDURA edo -TEKO ARDURA?

Erdarazko “DE” preposizioa euskaraz era askotan itzul daiteke. Hori dela eta, hainbat oker sortzen dira “aditz izena + izena” itzultzean. Funtsean NORENen eta NONGOren arteko nahaste bera da.

Lan hori EGITEAREN ardura nirea da.

Lan hori EGITEKO ardura nirea da.

La esperanza de llegar a la cumbre fortalecía a los montañeros.

 Gailurrera IRISTEAREN esperantzak indartzen zituen mendigoizaleak.

Gailurrera IRISTEKO esperantzak indartzen zituen mendigoizaleak.

El deseo de llegar a tiempo era muy fuerte.

Garaiz IRISTEAREN nahia oso bizia zen

Garaiz IRISTEKO nahia oso bizia zen.

*******

Poesia

La Pietá, baina alderantziz

Gure izebak, eta gure ama maiteak berdin,
berandu ohartzen ziren bizitzaren garrantziaz,
hirurogeitamar urterekin, edo laurogeiekin,
eta txoraturik aurkikuntza latz hura zela eta
nahastuta ibiltzen ziren hainbat hilabetez,
bere semealabei bazkaririk prestatu gabe
supermerkatuan gauza xelebreak erosiz,
telefono dei amaigabeak nornahiri eginez;
etxe atarian ovni bat ikusi izan balute bezala.

Gero, denbora galdua eskuratu behar zutela eta,
gure izebak, eta gure ama maiteak berdin,
herriko udaletxeak antolatu gimnasia saioetarako
ematen zuten izena, “Urlia naiz, edo Sandia,
ez, ez dizut esango zenbat urte bete ditudan”;
eta handik aurrera oihuka, korrika, jauzika,
ematen zioten hasiera egunari, bat-bi, bat-bi,
bat-bi eta txalo, bat-bi, bat-bi, bat-bi eta txalo.
Polikiroldegiak hozki jasotzen zizkien algarak

Ikasle larderiatsuaren aginduetara makurturik
oihuka, korrika, jauzika jotzen zuten aurrera,
eta aldian behin afari bat egiten zuten denek
txandala kendu eta soineko dotoreak jantziz;
egun batean, azkenez, sukaldean txorabiatu
eta zerraldo erortzen ziren semealaben oinetan,
eta hantxe gelditzen ziren hilda beraien kideek
polikiroldegian gimnasiari ekiten zioten bitartean,
bat-bi- bat-bi, bat-bi eta txalo, bat-bi, bat-bi.

Bernardo Atxaga

https://www.atxaga.eus/es/testuak-textos/la-pieta

 

Banski

BOST MINUTUKO IKASTAROA: Gaur-gaurkoz / guraso.eus / Lily eta elurretako panpina

Estándar

Euskara hobetzen: “Gaur-gaurkoz”

   Azter dezagun gaur egitura xume bat, gaztelaniaren kalko txar batean erreparatuz. “Gaur pentsatzen dudan bezala… ez dakit zer”, entzuten dugu sarritan, “ez nintzateke ezkonduko”, adibidez. Zer esan egitura honi buruz?

   Adibideak berak erakusten du gaztelaniaren kalko bat egiten ari garela; gaztelaniazko “tal como pienso hoy” itzuli nahirik, alegia. Ondorioz, askotan esaten duguna, hobe genukeela euskarak bereagoak dituen baliabideak erabiltzea; kasu honetan, “gaur pentsatzen dudana pentsatuta”, edo “gaur-gaurkoz”.

  Alegia, euskaraz gaztelaniazko “tal como veo las cosas no me atrevería a pedir un crédito” esan behar bagenu?

  “Gaur-gaurkoz ez nintzateke mailegu bat eskatzera ausartuko”, edo “egungoa ikusita, ez nintzateke ausartuko”.

“Gaur-gaurkoz…”, “gaur pentsatzen dudana pentsatuta…”

“Gaur pentsatzen dudan bezala…”

Habe ikasbil

*******

Artikulua

Barruan daramagun umea zaindu behar dugu helduaroan ere.

Emozioen kudeaketan adituak diren profesionalek azpimarratzen dute garrantzitsua dela helduaroan ere izan ginen haur eta nerabe harekin kontaktua ez galtzea.

Horren adibide Lily eta elurretako panpina—Lily and the snowman— izeneko film labur eder hau. Kanadako zine areto kate batek egindakoa Gabonetan elurretako panpina batekin jolasean egiten duen neskatila baten istorioa jasotzen du. Denborak aurrera egin ahala neskatila handi egiten doa eta ahaztu egiten du izotzezko laguna. Egun batean gogora etortzen zaion arte.

“Erabateko helduak izateko kontaktuan jarraitu behar dugu izan ginen haur edo nerabe harekin”, zioen Eva Bach hezitzaileak eta idazleak. “Lagunduko dizu inguruan hezteko dituzun neska-mutikoengana enpatiaz, ulermenez, jakin minez eta mirespenez gerturatzen”.

Mezu polita iruditu zaigu eta film laburra ere oso berezia da. Gozatu!

Guraso.eus

BOST MINUTUKO IKASTAROA: Haur-hizkera.

Estándar

Euskara hobetzen

Gaur haur-hizkera ikusiko dugu. Haurrekin euskaraz betidanik erabili izan ditugun hitzak dauzkagu lehenengo zutabean, eta horien esanahia eskumakoan. Saiatu lotzen!

 

1. apapa

kaskarrekoa

2. apatxo

eseri

3. tapa-tapa

ikara

4. api/aupi

erori

5. tato

ipurdikoa eman

6. punba

ilea moztu

7. mañak egin

atea jo ozenki

8. bapo

nahikoa/aski

9. kiski-kaska

lepoan hartu

10. pa eman

atea ozenki jo

11. tas-tas

jaitsi/salto

12. plast eman

mina/zauria

13. pupua

zaplastekoa/belarrondokoa

14. plisti-plasta

kanpora

15. dar-dar

uretan ibili, busti

16. txalo-txalo

beroa,sua

17. dinbi-danba

atea jo

18. fu-fu

kolpeka

19. kos-kos

txaloa jo

20. dan-dan

negar egin

21. trakatan-trakatan

kilimak egin

22. kili-kili

zaldizka

23. txirrist egin

musu eman

24. plost

putzuan sartu

25. kas-kas

irrista egin

Zenbat asmatu dituzun jakin nahi? Egin klik ondorengo loturan: Haur-hizkera

Gai honi buruzko informazioa:

http://bergarakoeuskara.eus/node/202237

http://www.txorierri.eus/eu-ES/Zerbitzuak/Euskera/Documents/20130906_ku-ku_2013.pdf

*******

Marimaistra

Ez da honekin nahastu behar, noski, ondokoa ez baita haur-hizkera zuzena.

http://blogak.goiena.eus/marimaistra/2014/05/21/jan-patatita/

BOST MINUTUKO IKASTAROA: Aditza memorietan eta aktetan.

Estándar

Euskara hobetzenNola erabili ADITZA memorietan eta aktetan?

Nola kontatu behar dira ekintzak, orainaldian edo iraganean?

Euskaltzaindiaren oroitidazki batek argituko digu kontua:

“Egoitzan, urtarrilaren 27an, BILDU DA Euskaltzaindia, 2004ko abenduaren 17an hautatu zen Zuzendaritza berriaren kargu-hartzea gauzatzeko”.

Lehenaldi burutua (bildu da) erabiltzen du erreferentzia nagusi gisa, eta lehenago izandako gertakizuna lehenaldi indefinituan kontatzen du “2004ko abenduaren 17an hautatu zen”.

IVAPeko Administrazio hizkera argia-tik jasoa eta moldatua

Beste adibide batzuk, IVAPeko estilo liburutik jasotakoak:

– Epaimahaiburuak esan du / azaldu du / adierazi du / eskatu du / erantzun du / aipatu du…

– Besterik gabe, alkateak/batzordeburuak bilera 12:00etan bukatutzat jo du…

– Beste aztergairik ez dagoenez, bilera 13:15ean amaitu da.

–   … alkateak/batzordeburuak bilerari amaiera/bukaera eman dio…

Beste iturri batzuk:

Lantalan

IVAPeko estilo liburua

Pasartea

Ba omen zen behin lokomotora bat matxuratuta bertan gelditu zena eta, ahaleginak egin arren, inondik ere martxan jarri ezin zutena. Horrela, deitu omen zioten peritu bati ea konpontzen zuen. Etorri zen peritua, begiratu zion makinari luze goitik eta behetik, halako batean mailu bat atera zuen eta eman zion kolpe txiki bat makinari. Eta, berehala, martxan jarri zen lokomotora. Lana amaituta peritoak faktura prestatu zuen, 1.000 $koa. Enpresaren arduradunek, diru kopuru horrengatik eskandalizatuta, faktura zehazteko eskatu zioten peritoari eta, honek, horrela zehaztuta igorri zien biharamunean:

– Mailuarekin kolpea emateagatik: 10 $

– Kolpea non eman jakiteagatik: 990 $

“Eralan ikerketa proiektua” liburutik jasoa.

Irakasleok hau diogu: “murrizketak bukatu eta kalitatezko hezkuntza bultzatu”.

Estándar

Jaialdia bukatzear zegoela irakasleak, Olentzeroren inguruan elkarturik, eskola publikoaren aldarrikapenak ekarri zituzten gogora. Eskolak, gaur egun, dauzkan arazoak ondo baino hobeto islatzen dira kanta horretan: baliabide falta (ekonomiko eta pertsonalak), gaixotzean izaten dugun soldata murrizketa eta ordezkorik lehenengo egunetik ez jartzea, Lomce eta Heziberri planak,…Horren aurean irakasleok hau diogu: “murrizketak bukatu eta kalitatezko hezkuntza bultzatu”.

Gabon jaia Gandasegiko Eskolan.

Estándar

Eskolako komunitate osoa ( irakasleak, ikasleak eta haien guraso eta senideak) elkartu zen , pasa den ostiralean,aurtengo Gabon jaiei harrera beroa egiteko eta jai zoriontsuak elkarri opatzeko. Goizeko hamaika eta erdiak aldera heldu zen Egiatik Olentzero Gandasegira.

Ohi denez, ez zen bakarrik agertu. Harekin batera txistulariak, trikitrilariak eta laurehunen bat lagunez osatutako komitiba ( goiko eskolako ikasle eta irakasleak) heldu zen beheko eskolara. Zirimiri dela eta jaia plazatik barruko patiora aldatu behar izan zen.

Olentzeroren inguruan bilduta kantatzeari ekin genion. Horra, horra! gure Olentzero! Pipa hortzean duela eserita dago …Ondoren Haur Hezkuntzakoek hasita, zikloz ziklo kanta bana abestu zen. Ikusi bideoak!

Elur panpina, Txomin gure laguna. Azenario bat sudurrean, bi botoi begietan. Txomin gurea elurretan egina, panpin bat dirudi baina, orain benetan du bihotza.

Zart zart zart urtats enborra hartu / kris kris kris beko sutara bota / zart zart zart gaztainekin batera / kris kris kris zubilara doa.

Gabonetan, gabonetan, gabonetan, turroi ta mazapaia(bis). Hotz handia, ari du euria, horra hor mendia, elurrez josia (bis). Gabonetan, gabonetan, gabonetan, turroi ta mazapaia (bis)

Alaken, alaken, ala pikula tun paire, errespunde la pikula tunpa Jesus Maria Jainkoa zen (bis). Adizkideok!… Ikusi duzue zelai horietan artzaia. artzai txiki,artzai handi,artzai mutur leuna.

Hator, hator mutil etxera
gaztaina ximelak jatera,
Gabon gaua ospatutzeko
aitaren eta amaren ondoan.
Ikusiko duk aita barrezka
amaren poz ta atseginez.

Eragiok, mutil, aurreko danbolin horri.
Gaztainak erre artean,
gaztainak erre artean,
txipli txapla, pum!

Gabon gaua pozik igaro daigun.

 

 

Gabonetako bertsoak Gandasegiko kumeentzat.

Estándar

Olentzero eta Mari Domingirekin batera bostgarren mailako ikasleak ere txikiengana hurbildu ziren Gabon jaia ospatzeko. Bikoteka bertsoak, bertsogintzan prestatutakoak, abestu zituzten Gandasegiko mozoilo kumeen aurrean. Hona hemen saio horren irudiak.

Gabonak heldu dira /denak erdi ero /kalean hotza baina / gure etxean bero

eta urtean zintzo / portatu ezkero / hogeitalau gauean / dator Olentzero.

Olentzero eta Mari Domingi eskolara etorri dira.

Estándar

Gabon jaiak ate joka ditugu. Ohi denez, Olentzero eta Mari Domingi  horren berri ematera etorri zaizkigu eskolara. Txirrina jotzear zegoela, trikitrilariekin batera, agertu dira biak.

Umeek , Eskolako sarrreran, harrera beroa eman eta gero Olentzero eta lagunak barrura sartu dira. Eskolako liburutegian txikiak zai zeuden.

Kalean xirimiri, eskolan goxo-goxo Olentzero eta Mari Domingirekin. Bat, bi, hiru kanta dezagun batera Olentzeroren abestia: “Horra!Horra! Gure Olentzero!

 

An Outside Perspective: Christmas Celebration in Galdakao.

Estándar

Christmas and other holiday celebrations vary all over the world, but I have never seen something like the celebration today in Galdakao. I am from the United States, where Santa Claus is the primary Christmas character my family celebrates. Until last year I had never  heard of Olentzero, Mari Domingi, or even the celebration of the Three Kings on January 6th. However that didn´t stop me from enjoying a ¨sneak peek¨ into a spectacular cultural celebration. 

I was surprised when I saw each child in the traditional clothes from the Basque Country, and I admired the effort that went into each outfit. The boys with berets and the girls with bonnets  were waiting anxiously for the arrival of Olentzero. He came with an entourage of children, playing the accordion(¿), drum, and recorder, with bags over their shoulders similar to the legend of Santa Claus. Later he and his wife, Mari Domingi, visited the children in classrooms, giving gifts and kisses to the bravest children. In the United States, Santa Claus doesn´t visit the schools. He is mainly in the shopping malls, and each family can bring their child to see him. I really enjoyed the celebration at the school and imagined how interesting it would be to have in the United States. 

Later the children sang different songs in Basque and I was excited to hear a few with the same tune as famous Christmas songs in the United States. It seems like some celebrations are international.  I truly enjoyed the traditions and I felt so lucky to be a small part of it! Thank you!

Gabon jaiak Galdakaon Tennesseeko gazte batek ikusita

Jakin badakit jaietako ohiturak oso ezberdinak direla Mundu osoan. Estatu Batuetakoa naiz eta gurean familia ospakizunetako pertsonaia nagusia Santa Claus da. Iaz, Bilbora etorri nintzela, Olentzero eta Hiru Errege Magoen berri izan nuen lehendabiziz. Hala ere, ez jakite horren gainetik, ondo baino hobeto gozatu dut ospakizun hauekin.

Umeak Euskal Herriko ohiko jantziaz ikusteak baita ere jantzi horiek egiteko ahalegin miresgarriak harritu egin nau. Mutilek txapela eta neskek zapia buruan Olentzero ikusteko irrikaz, urduri, zeuden. Azkenean Olentzero eta Mari Domingi, txistu, trikitrixa eta pandereten doinuaz lagunduta, heldu dira eskolara. Haiekin batera, Santa Claus-en kondairan bezala, zakuak lepoan lagun talde bat etorri da. Olentzero eta Mari Domingi gelaz gela joan dira haurrei opariak eta musuak banatzen. Estatu Batuetan, ordea, ez da halakorik gertatzen. Santa Claus ez doa eskolaz eskola. Saltoki-gune handietan izaten da eta familiak bertara joan behar izaten dira ikusteko. Gandasegin egindako jaiaz gozatzeaz gain nire herrian halakorik egitea imaginatu egin dut.

Geroago haurrek abesten hasi dira. Harrigarria bada ere hainbat kantuk EEUU n ospetsuak direnen doinu bera dute. Horrek elkarren arteko loturaren adierazgarri bat da. Gozatu egin dut eta zorionekoa naiz jai hauetan parte hartzeko aukera izan dudalako. Eskerrik asko!

 

Celebración navideña en Galdakao: una perspectiva externa.

Las navidades y otras celebraciones varían mucho en el mundo, pero nunca había visto algo como  la celebración de hoy en Galdakao. Yo soy de los EEUU, donde Santa Claus es el principal personaje de mis celebraciones familiares. Hasta el pasado año nunca había oído hablar de Olentzero o de los tres reyes magos el seis de enero. Sin embargo ese desconocimiento no me ha impedido disfrutar de estas espectaculares celebraciones culturales.

Me ha sorprendido observar cada niño vestido con trajes tradicionales del País Vasco, y he admirado el esfuerzo puesto en cada traje. Los chicos con sus boinas y las chicas con los pañuelos en la cabeza, esperando ansiosos la llegada de Olentzero. Éste ha llegado escoltado de niños/as, tocando el acordeón, panderetas y flautas, con sacos sobre sus espaldas como en la legenda de Santa Claus. Más tarde Olentzero y su esposa, Mari Domingi, han visitado a l@s niñ@s en las clases dándoles regalos y besos a l@s niñ@s más valientes.  En los EEUU, Santa Claus no visita las escuelas, suele estar en los centros comerciales y cada familia puede llevar a sus hijos a verle. Realmente he disfrutado la celebración en la escuela y he imaginado lo interesante que sería tener algo así en los EEUU.

Más tarde los niños han cantado diferentes canciones en euskera y me sorprendió escuchar algunas de ellas con la misma melodía que famosos canciones en los EEUU. Parece que algunas celebraciones son internacionales. He disfrutado mucho de estas tradiciones y me he sentido muy afortunada de poder ser una pequeña parte de ellas. Muchas gracias.